Σημείωσις Προεισαγωγική
Εις το Λεξιλόγιον περιέλαβα τας λέξεις εκείνας της νεωτέρας Ελληνικής, ων γίνεται χρήσις εν Τσαμαντά και τοις πέριξ με επιχωριάζουσαν κατά το μάλλον και ήττον σημασίαν. Εννοείται οίκοθεν ότι τινές των λέξεων τούτων ακούονται και εις άλλας Ελληνικάς Επαρχίας, αλλαχού πλειότεραι και αλλαχού ολιγώτεραι, με την αυτήν η παραλλάσσουσαν σημασίαν. Ίσως δε πολλαί τούτων τυγχάνουσι προδεδημοσιευμέναι εις ειδικάς Συλλογάς. Αλλ' εν ω τόπω γράφω, στερούμενος των σχετικών απαραιτήτων βοηθημάτων, δεν δύναμαι να εξελέγξω όλας αυτάς τας λεπτομερείας και ν' αποφύγω τας τυχόν επαναλήψεις.
Φρονώ όμως ότι πολλαί των λέξεων του εμού Λεξιλογίου διατελούσιν η όλως μέχρι τούδε αθησαύριστοι η πλημμελώς ηρμηνευμέναι, ιδίως αι ξέναι και μιξοβάρβαροι, πρώτην δε φοράν γινόμεναι γνωσταί εις κύκλον ευρύτερον δια του τύπου πρόκειται να επαυξήσωσι τον πλούτον του γραπτού ακένωτου νεοελληνικού γλωσσικού θησαυρού.
Ως θα παρατήρηση ο αναγνώστης, αι κατωτέρω παρατιθέμεναι λέξεις διαιρούνται εις τας εξής τάξεις:

1) εις τας εκ της αρχαίας Ελληνικής διασωθείσας ακεραίως και φερομένας μέχρι σήμερον ανά το στόμα των χωρικών του Τσαμαντά με την αυτήν η με μικράν διαφοράν νεολογικής σημασίας,
2) εις τας με ρίζαν μεν εκ της αρχαίας, αλλά παρεφθαρμένας κατ' αναγραμματισμόν η άλλως πως, με γραμματικόν σχηματισμόν νεώτερον και με σημασίαν ενίοτε ομοίαν τη αρχαία, κατά δε το πλείστον παρηλλαγμένην και διάφορον της αντιστοίχου αρχαίας,
3) εις τας εσχηματισμένας κατ' ονοματοποιίαν,
4) εις τας παρηγμένας εκ ρίζης Λατινικής η Ιταλό-Βλάχικης,
5) εις τας εκ ρίζης Αλβανικής,
6) εις τας εκ ρίζης Σλαβικής,
7) εις τας εκ ρίζης Τούρκο-αραβο-περσικής και
8) εις τας εξ αγνώστου μοι ρίζης και ετύμου.

Προ έκαστης λέξεως υπάρχει ο αύξων αριθμός, μετ' αυτήν δ' ακολουθεί έτερος δηλωτικός των ανωτέρω τάξεων. Ώστε ο έχων την περιέργειαν να μάθη την προέλευσιν εκάστης λέξεως οφείλει να παραβάλη τον μετ' αυτήν αριθμόν προς τον ανωτέρω πίνακα και θα έχη το ζητούμενον.
Αι εν παρενθέσει λέξεις με το προ αυτών στοιχείον Τ είνε η καθαρώς Τουρκικαί η Αραβικαί η Περσικαί, εξ ων πληθύν μεταχειρίζεται η Τουρκική γλώσσα, αύτη καθ εαυτήν πτωχοτάτη ούσα.
Εθεώρησα δε περιττόν να καθορίσω ιδιαιτέρως την προέλευσιν έκαστης, αφού όλων χρήσις γίνεται εν τη Τουρκική.
Εξ όλων των ξένων λέξεων, τας οποίας απαντά τις εν τω γλωσσικώ ιδιώματι του Τσαμαντά και των πέριξ, ο μεγαλείτερος αριθμός ανήκει εις την Τουρκικήν.
Πρέπει να σημειωθή ενταύθα, ότι η Τουρκική γλώσσα ουδέποτε διεδόθη μεταξύ του Ηπειρωτικού λαού, του τε Μουσουλμανικού και του Χριστιανικού. Χρήσις αυτής εγίνετο μόνον εις τα Ιεροδιδασκαλεία των Μουσουλμάνων (Μεντρεσέδες), και εις τα επίσημα Κυβερνητικά Γραφεία και Σχολεία, τα οποία από των τελευταίων δεκαετηρίδων του ΙΘ' αιώνος ήρχισε να ιδρύη συστηματικώτερόν πως η Τουρκική εξουσία προς εκπαίδευσιν των Μουσουλμανοπαίδων.

Γλώσσα λαλουμένη και γραφομένη γενικώς εν Ηπείρω παρά τε των Χριστιανών και Μουσουλμάνων υπήρξεν ανέκαθεν η Ελληνική. Ωμιλείτο δε μόνον σποραδικώς και η Αλβανική παρά των Τουρκαλβανών, ως και Κουτσοβλαχικόν τι ιδίωμα παρά σκηνιτών Βλαχοποιμένων. Η γραπτή χρήσις της Ελληνικής εγένετο ου μόνον υπό των ιδιωτών, ανεξαρτήτως θρησκείας και φυλής, αλλά και παρ' αυτής της Κυβερνήσεως εν ταις σχέσεσιν αυτής προς τους χωρικούς Ηπειρώτας, προς ους όλας τας εγγράφους διαταγάς της έπεμπεν Ελληνιστί. Αυτός ο απαισίου μνήμης τύραννος της Ηπείρου Αλή-Πασσάς ο εκ Τεπελενίου περισσότερον μετεχειρίζετο την Ελληνικήν η την Τουρκικήν και Αλβανικήν.

Εν τοις Τουρκικοίς Δικαστηρίοις της Ηπείρου η διαδικασία διεξήγετο Ελληνιστί και Ελληνιστί επετρέπετο τοις δικηγόροις και δικολάβοις να αγορεύωσι. μέχρι του έτους 1886. Από του έτους τούτου, συνεπεία διαταγών εκ Κωνσταντινουπόλεως, απηγορεύθη η χρήσις της Ελληνικής ενώπιον των Δικαστηρίων της Ηπείρου.
Η απαγόρευσις όμως αυτή εδυσχέραινε την διαδικασίαν και ηναγκάζοντο πολλάκις οι Πρόεδροι των Δικαστηρίων να επιτρέπωσι σιωπηρώς την χρήσιν της Ελληνικής. Μεταξύ της πληθύος και ποικιλίας των ανεκδότων, εις τα οποία αφορμήν έδωκεν η απαγόρευσις της Ελληνικής εν τοις Τουρκικοίς της Ηπείρου Δικαστηρίοις, αναγράφω το κατωτέρω χαρακτηριστικώτατον.
Εις δίκην μεταξύ Μουσουλμάνων διαδίκων ενώπιον του Εφετείου Ιωαννίνων ο Πρόεδρος απήγγειλε Τουρκιστί την απόφασιν επ'ακροατηρίου. Αλλ' ο ενάγων, Χότζας σαρικοφόρος, ουδέν εννοήσας εξ όσων ο Πρόεδρος απήγγειλε, στραφείς προς τον Ελληνομαθή Γραμματέα του Δικαστηρίου του είπε: «Τι μας ειπ' ο Αφέντης (ήγουν ο Πρόεδρος); Πες τα ψίχα Ρωμαίϊκα να τα καταλάβωμε κι' εμείς» !

Είνε γνωστόν ότι αυτή η επίσημος εφημερίς της Νομαρχίας Ιωαννίνων εξεδίδετο μέχρι του τελευταίου αριθμού της Τουρκιστί και Ελληνιστί. Εις το τέλος του παρόντος βιβλίου επισυνάπτω φωτοτυπικώς δυό έγγραφα εκ του Ελληνικού των πρωτοτύπου (υπ' αριθ. 1 και 2), το μεν προερχόμενον εκ του της εποχής εκείνης Τοπάρχου Ιωαννίνων, ευρεθέν εν τοις Αρχείοις της Μονής Αγ. Γεωργίου Καμύτζιανης, το δ' εκ τίνων Τουρκαλβανών προκρίτων Φιλιατών, σωζόμενον εν τοις εγγράφοις του αοιδίμου πατρός μου. Και εκ των εγγράφων τούτων γίνεται δήλον ότι εν Ηπείρω επικρατούσα γλώσσα και εν τω γραπτώ λόγω και εις πάσας τας εκφάνσεις του διοικητικού κλάδου και του κοινωνικού βίου ήτο ανέκαθεν η Ελληνική.
Παρ'όλα όμως ταύτα εις την παρά του Ηπειρωτικού λαού γενικώς λαλουμένην και γραφομένην Ελληνικήν γλώσσαν εισεχώρησαν λέξεις τινές και φράσεις εκ της επισήμου Τουρκικής. Την διείσδυσιν εις την Ηπειρωτικήν Ελληνικήν διάλεκτον και παραμονήν των ξένων τούτων γλωσσικών στοιχείων επέβαλε κυρίως η χρήσις νομικών και δικανικών ορών, θρησκευτικών Ισλαμικών εκφράσεων και λοιπών τοιούτων, λεγομένων και γραφομένων, έστω και με Ελληνικούς χαρακτήρας, μόνον Τουρκιστί, και μεταφυτευθέντων εις τον τόπον παρά των Μουσουλμάνων κληρικών και των Τούρκων διοικητικών και δικαστικών υπαλλήλων.

Τινές των Τουρκικών τούτων λέξεων και φράσεων απαντώσι φύσει και εις του Τσαμαντά και εις τα πέριξ χωρία, έκρινα δε επιβαλλόμενον να τας αναγράψω εν τη παρούση Μονογραφία και να τας ερμηνεύσω επακριβώς, ίνα μη εις το μέλλον άλλα παρ'άλλων αναρμοδίων γράφωνται και λέγωνται περί αυτών.
Βεβαίως αι λέξεις και φράσεις αυταί είναι προωρισμέναι να εκλείψωσι παντελώς εκ της Ελληνικής πλέον Ηπείρου εις χρόνον βραχύτερον η μακρότερον. Αλλά και μετά την εξαφάνισιν των εκ του στόματος του Ηπειρωτικού Λαού θ'απαντώσιν εις έγγραφα και εις άλλα μνημεία και δια τούτο πρέπει να σημειωθώσιν ενταύθα και ερμηνευθώσιν ορθώς.

Τσαμαντάς 1922
Νικόλαος Νίτσος