Προφορά και τυπικόν
Γλώσσα εν Τσαμαντά, ως και εν τοις πέριξ αυτού εις μεγάλην καθ`όλας τας διευθύνσεις ακτίνα, λαλείται η νεωτέρα δημώδης Ελληνική με τίνας επιχωρίους ιδιωματισμούς και με ολίγας ξένας λέξεις, τας οποίας βλέπει ο αναγνώστης εν τω Λεξιλογίω.

Το λαλούμενον εν τω Ηπειρωτικώ τούτω τμήματι γλωσσικόν ιδίωμα είνε απηλλαγμένον πολλών συνιζήσεων, περικοπών, συντμήσεων κακοήχων και δυσαρέστων εις το ασυνήθιστον ους, ενώ όλως τουναντίον συμβαίνει εις άλλας Επαρχίας της Ηπείρου, μη εξαιρουμένης μηδ`αυτής της πρωτευούσης της, των Ιωαννίνων, ένθα η γλώσσα των λαϊκών τάξεων γέμει τοιούτων γραμματικών παθών.

Η προφορά εν Τσαμαντά είνε ομαλή, απαλή και εύηχος, αι δε λέξεις απαγγέλονται ολόκληροι και ευκρινώς παρά τε των ανδρών και των γυναικών. Παρατηρεί τις μάλιστα ότι αι τελευταίαι διαπλατύνουσί πως την φωνήν με τινάς αναπάλσεις μουσικάς εις πολλάς με πολλά φωνήεντα λέξεις, τουθ' όπερ ηχει ευαρέστως εις το ους.

Προκαλεί όντως απορίαν πως διετηρήθη καθαρός παρά τοις ορεινοίς τούτοις ο γραμματικός της εθνικής μας γλώσσης τύπος, ως και η προφορά. Ακούων τις αυτούς ομιλούντας νομίζει οτι πλήττει, το ακουστικόν του τύμπανον η προφορά των Ελλήνων της Κωνσταντινουπόλεως.
Ινα μη επεκτείνω δ`επί πολύ τον λόγον επί του κεφαλαίου τούτου, σημειώ περιληπτικώς οτι ομογενής εξ οιουδήποτε μεγάλου του Ελληνισμού κέντρου ερχόμενος αίφνης εις του Τσαμαντά, ουδεμίαν θα αισθανθή δυσκολίαν εν τη μετά των κατοίκων του προφορική συνεννοήσει επί οιουδήποτε του συνήθους βίου θέματος. Τοιούτον τι όμως δεν δύναται να λεχθή και εν η περιπτώσει ο αυτός θα ευρίσκετο π.χ μεταξύ χωρικών της Επτανήσου, της Κύπρου, της Κρήτης η θα συνωμίλει μετά Ελλήνων του άλλοτε ανθούντος εις Ελληνισμόν Πόντου. Ούτος θα ίδρωνε, το δη λεγόμενον, όπως αντιληφθή ακεραίως όσα θα ελάλουν αυτώ εν τω ιδίω ιδιώματι οι χωρικοί ούτοι Ελληνες.

Είνε γνωστόν οτι οι αρχαίοι Ηπειρώται ελάλουν διάλεκτον Αιολοδωρικήν. Ιχνη ταύτης απαντώσι και εν τη σημερινή Ηπειρωτική διαλέκτω, επομένως και εν τω γλωσσικώ ιδιώματι του Τσαμαντά. Εις το τυπικόν μέρος της γραμματικής άξια σημειώσεως είνε τα εξής : Μεταχειρίζονται τας Δωρικάς καταληξεις μαν και ταν εις το α' και β' πληθυντ. πρόσωπο του Παρατατικού και Αορίστου των ρημάτων αντί των μεν κα τε, οίον ετρώγαμαν, ετρώγεταν, γελάσαμαν, γελάσεταν, φάγαμαν, φάγεταν, κλάψαμαν, κλάψεταν κλπ. Είνε εν πολλή χρήσει ο ασυναίρετος τύπος των ρημάτων, ίδια των της α' συζυγίας, αντί του συνηρημένου, οίον αγαπάω, φιλάω, γελάω και όχι αγαπώ, φιλώ κλπ

Συνήθη είνε τα εξής γραμματικά πάθη :

1) Ο αναγραμματισμός, οίον γρωνίζω=γνωρίζω, βαλέρι= βαρέλι, Τετράδη=Τετάρτη.

2) Η εναλλαγή των γραμμάτων, οίον γλέπω=βλέπω, φλίβομαι=θλίβομαι κτλ. Αι λέξεις αμέλγω και τολμάω πάσχουσιν αμφότερα τα άνω πάθη γινόμεναι: αρμέγω και τρομάω.

3) Η εκτράχυνσις της προφοράς εις τίνας λέξεις και επιρρηματικάς φράσεις, οίον τσιαγούλι=σιαγούλι (εκ της λ. σιαγών), τσιάφνη=πάχνη, τσιεδώ εις τα έδω, τσιεκεί εις τα εκεί, τσιομπρός εις τα εμπρός, τσιοπίσω=εις τα οπίσω.

4) Η αναβίβασις του τόνου εκ της ληγούσης εις την παραλήγουσαν εις τίνας επιρρηματικάς φράσεις, οίον απ`έδω=απ`εδώ, απ`έκει=απ`εκεί κτλ.

5) Εις λέξεις τινάς το σ προφέρεται με μεγάλην δασύτητα, ακριβώς ως το Γαλλικόν ch.

Τσαμαντάς 1922
Νικόλαος Νίτσος